Sự xuất hiện của đạo diễn – biên đạo Nguyễn Lê Thanh Hải trong không gian giao lưu xoay quanh tập truyện trào phúng Ngẫm – Cười của tác giả Trần Minh Cường đã mở ra thêm một hướng tiếp cận đáng chú ý đối với tác phẩm: tiếng cười như một hình thức đối thoại đạo đức trong xã hội hiện đại.

Vốn là người hoạt động nhiều năm trong lĩnh vực sân khấu và nghệ thuật biểu diễn, Nguyễn Lê Thanh Hải không xa lạ với những chất liệu đời sống mang tính phản biện xã hội. Chính vì vậy, khi tiếp cận Ngẫm – Cười, anh đặc biệt chú ý đến cách tác phẩm đặt ra các câu hỏi về lương tâm cá nhân, trách nhiệm xã hội và sự tỉnh thức đạo đức thông qua trào phúng đời thường.

Trong bối cảnh xã hội đương đại – nơi các chuẩn mực đạo đức ngày càng trở nên linh hoạt, thậm chí nhiều khi bị pha loãng bởi tốc độ truyền thông và áp lực hình ảnh – Ngẫm – Cười không chọn cách lên lớp hay kết án. Thay vào đó, tác giả Trần Minh Cường dùng tiếng cười để gợi mở những khoảng tự vấn rất âm thầm nhưng sâu sắc.

Tiếp cận tác phẩm từ góc độ đạo đức thế tục (secular ethics), có thể thấy Ngẫm – Cười vận hành trên một nền tảng đặc biệt: đạo đức không còn đến từ những giáo điều cố định, mà xuất phát từ khả năng tự phán đoán của mỗi con người trong hoàn cảnh cụ thể. Trong các truyện ngắn, không có nhân vật nào hoàn toàn đúng hay hoàn toàn sai. Những tình huống như giúp đỡ có điều kiện, tử tế để được ghi nhận, hay phát ngôn đạo lý nhưng hành xử ngược lại… đều được đặt vào trạng thái mơ hồ đạo đức đầy chủ ý.

Chính sự mơ hồ ấy khiến người đọc không thể dựa vào một “bản án” có sẵn, mà buộc phải tự hỏi mình đang đứng ở đâu trong câu chuyện.

Điểm đáng chú ý trong cách viết của Trần Minh Cường là anh không cho phép người đọc nấp sau tập thể. Cơ chế quen thuộc kiểu “ai cũng vậy”, “xã hội bây giờ thế” liên tục bị bóc tách bằng tiếng cười nhẹ nhưng sắc. Đây cũng là tinh thần cốt lõi của đạo đức thế tục: trách nhiệm không thể chuyển giao cho đám đông, mà luôn quay về lựa chọn cá nhân.

Trong Ngẫm – Cười, “tử tế” không phải lúc nào cũng là giá trị thật. Có những hành vi nhìn rất đẹp trên bề mặt, nhưng khi tách khỏi động cơ bên trong, lại trở nên rỗng ruột về mặt đạo đức. Tiếng cười của tác phẩm vì thế không nhằm chế giễu con người, mà nhằm phơi bày khoảng cách giữa điều con người muốn được nhìn thấy và điều họ thực sự là.

Ở tầng sâu hơn, tập truyện cho thấy khi các chuẩn mực xã hội ngày càng thiếu tính tuyệt đối, lương tâm cá nhân trở thành “thiết chế đạo đức” cuối cùng. Trần Minh Cường không thay thế lương tâm bằng lời dạy, mà đánh thức nó bằng sự chột dạ sau tiếng cười. Không ai bị kết tội trong Ngẫm – Cười, nhưng cũng không ai hoàn toàn vô can.

Đây chính là lý do tác phẩm tạo nên cảm giác vừa nhẹ nhàng vừa day dứt. Người đọc cười xong thường không khép lại câu chuyện ngay, mà còn mang theo cảm giác muốn tự soi lại chính mình.

Là người làm nghệ thuật sân khấu, đạo diễn – biên đạo Nguyễn Lê Thanh Hải đặc biệt quan tâm đến khả năng “đối thoại xã hội” của nghệ thuật. Theo hướng tiếp cận này, Ngẫm – Cười không đơn thuần là tập truyện trào phúng, mà còn là một diễn ngôn đạo đức mềm – nơi tiếng cười được dùng để khơi mở nhận thức thay vì áp đặt phán xét.

Điều đáng chú ý là Trần Minh Cường không đứng ở vị trí của một người ban phát chân lý. Anh viết như một người cùng bước trong đời sống với độc giả, cùng quan sát, cùng chạm vào những lệch chuẩn nhỏ trong cách con người đối xử với nhau mỗi ngày. Chính sự tiết chế ấy khiến tiếng cười trong Ngẫm – Cười không mang tính công kích, mà nghiêng nhiều hơn về sự thức tỉnh.

Trong không gian truyền thông đầy ồn ào hôm nay, khi đạo đức nhiều lúc bị giản lược thành khẩu hiệu hoặc hình ảnh trình diễn, Ngẫm – Cười chọn một con đường lặng hơn: buộc con người dừng lại vài giây giữa nhịp sống vội vàng để tự hỏi mình đang sống thật đến đâu với những điều mình tin là đúng.

Và có lẽ, chính ở điểm đó, tác phẩm của Trần Minh Cường cho thấy giá trị sâu xa của nghệ thuật trào phúng đương đại: không tạo ra tiếng cười để quên đi thực tại, mà tạo ra tiếng cười để con người nhìn rõ mình hơn trong thực tại ấy.